एका विक्षिप्त राजाने साधूचे दर्शन घडवणाऱ्याला एक हजार सोन्याची नाणी देण्याचे जाहीर केले. आपल्या कुटुंबाला गरिबीतून कायमचे बाहेर काढण्यासाठी एका निर्धन माणसाने मरण पत्करायची तयारी ठेवून ती नाणी स्वीकारली. मुदत संपल्यावर साधू न भेटल्याने राजा त्याला क्रूर शिक्षा सुनावणार होता, तेव्हा तीन प्रधानांकडून त्यांच्या वृत्तीनुसार अमानुष सल्ले मिळाले. दरबारातील एका सामान्य व्यक्तीने त्यांच्या शब्दांवरून त्यांची खरी जातकुळी उघड केली आणि चौथ्या दयाळू प्रधानाचे महत्त्व राजाला पटवून दिले. ती व्यक्ती प्रत्यक्षात तो साधूच होता, ज्याने राजाला योग्य दृष्टी दिली आणि गरीब माणसाचा जीव वाचवून त्याच्या घरी कायमचा आनंद आणला.
मराठी गोषवारा
माणसाची खरी पारख त्याच्या बाह्य रूपावरून किंवा पदावरून नव्हे, तर त्याच्या मुखातून बाहेर पडणाऱ्या शब्दांवरून आणि विचारांवरून होते. कुटुंबाच्या भुकेसाठी स्वतःचा जीव धोक्यात घालणाऱ्या एका गरीब पित्याची आणि राजसभेत शब्दांवरून माणसांची पारख करणाऱ्या एका गूढ साधूची ही उद्बोधक कथा आहे.
English Excerpt
True judgment of character is revealed not by outward titles or appearances, but by the words one chooses and the perspective one holds. This insightful tale follows a destitute father who bets his life to lift his family out of poverty, and an elusive sage who appears before the royal court to reveal why human judgment must always begin with the words a person speaks.
खालील कथा वाचा
एक होता राजा. त्याचा स्वभाव जरा विचित्र होता. लोक त्याला कधी नावे ठेवीत, तर कधी त्याची स्तुती करीत. त्या राजाला एकदा एका साधुपुरुषाच्या दर्शनाची तीव्र इच्छा झाली. राजाने त्या साधूची मोठी कीर्ती ऐकली होती, परंतु दर्शन कधीच झाले नव्हते. “जो कोणी मला साधुपुरुषाचे दर्शन करवील, त्याला मी एक हजार सोन्याची नाणी देईन,” अशी दवंडी राजाने राज्यात पिटवली. तो साधू नाना रूपे घेऊन वावरतो अशी लोकांची समजूत असल्याने त्याला ओळखायचे कसे, हा सर्वांसमोर मोठा पेच होता.
त्याच राज्यात एक अत्यंत दरिद्री गृहस्थ आपल्या पत्नी आणि मुलाबाळांसह राहत होता. घरात अन्नाचा कण नसल्याने मुलांचे हाल पाहून त्याचे काळीज तुटत होते. त्याने थेट राजदरबारात जाऊन राजाला सांगितले, “मला आजच हजार नाणी द्या, दोन महिन्यांच्या आत मी साधूचे दर्शन घडवीन; नाहीतर मला हवी ती मरणाची शिक्षा द्या”. राजाने अट मान्य करून त्याला नाणी दिली. त्या पैशातून त्याने घर बांधले, शेतीवाडी घेतली आणि कुटुंबीयांना सुखी केले; मात्र दोन महिन्यांनंतर समोर उभे ठाकलेले मरण आठवून तो आतून पुरता खंगून गेला.
मुदत संपली, पण साधूचा काही पत्ता लागला नाही. राजाच्या शिपायांनी त्या गरिबाला पकडून दरबारात हजर केले. साधू न भेटल्यामुळे संतापलेल्या राजाने त्याला भयंकर मृत्यूची शिक्षा देण्याचे ठरवले आणि आपल्या चार प्रधानांना सल्ला विचारला. पहिल्या प्रधानाने त्याला कुंभाऱ्याच्या आव्यात भाजून मारण्याचा सल्ला दिला, दुसऱ्याने वस्तऱ्याने तुकडे करण्याचे सुचवले, तर तिसऱ्याने त्याला भिंतीत चिणून मारण्यास सांगितले. प्रत्येक सल्ल्यानंतर सभेत उभा असलेला एक अनोळखी मनुष्य मोठ्या आवाजात म्हणाला, “राजा, शब्दावरून माणसाची पारख करावी!”
शेवटी चौथ्या प्रधानाने दयाळूपणे सांगितले की, दोन महिने मरणाच्या छायेत जगल्यामुळे हा गरीब आधीच क्षणाक्षणाला मेला आहे, त्यामुळे आता त्याला आणखी मारणे अनुचित ठरेल. त्या अनोळखी माणसाने राजाला समजावले की, मातीच्या मडक्यांचा विचार करणारा पहिला प्रधान कुंभार आहे, वस्तऱ्याची भाषा बोलणारा दुसरा न्हावी आहे, आणि भिंती चिणणारा तिसरा गवंडी आहे. त्यांचे व्यवसाय वाईट नसले तरी राज्यकारभार चालवण्यासाठी आवश्यक असलेली व्यापक दृष्टी आणि संवेदनशीलता फक्त चौथ्या प्रधानाकडे आहे. राजाने वळून पाहताच तो अनोळखी मनुष्य अदृश्य झाला; तो स्वतः साधूच होता, ज्याने राजाला योग्य दृष्टी देऊन निष्पाप गरिबाचा जीव वाचवला होता. राजाने त्या गरीबाला आणखी हजार नाणी देऊन मुक्त केले आणि चौथ्या प्रधानाला मुख्य प्रधान केले.