सत्ता, प्रतिष्ठा आणि संपत्तीच्या मोहात न अडकता आपली साधेपणाची मुळे घट्ट टिकवून ठेवणे हीच खरी सज्जनता असते. पूज्य साने गुरुजींनी आपल्या ‘सोनसाखळी’ या कथासंग्रहातील ‘मुले म्हणजे देवाची ठेव’ या कथेतून प्रामाणिकपणा, निःस्वार्थ लोकसेवा आणि मातृभक्तीचे मूल्य अतिशय प्रभावीपणे रेखाटले आहे. एका सामान्य गुराख्यापासून ते राज्याच्या मुख्य प्रधानापर्यंतचा त्याचा प्रवास आणि संशयी नजरांसमोर उजळून निघालेली त्याची निष्कलंक वृत्ती आजच्या काळातही मनाला अंतर्मुख करणारी आहे.
Summary: A classic moral fable about a sharp-witted cowherd who helps a lost king, rises to become an upright prime minister, and stays incorruptible despite malicious courtiers. When a suspicious successor demands to inspect his secret locker expecting stolen treasure, he reveals only the torn blanket, stick, and worn sandals of his humble beginnings, reminding the king that integrity and detachment from opulence are a true statesman’s greatest wealth.
खालील कथा वाचा:
एका राजाला शिकारीचा मोठा छंद होता. एकदा शिकारीच्या नादात तो जंगलात रस्ता चुकला आणि पुष्कळ भटकला. तिथे त्याला गाई चारत मधुर पावा वाजवणारा एक लहान गुराखी मुलगा भेटला. राजाने मार्ग विचारल्यावर त्या चतुर मुलाने, “राजासुद्धा रस्ता चुकतो का? आम्ही मात्र घनदाट अंधारातही न चुकता थेट घरी पोहोचतो,” असे सांगत राजाला थक्क केले. निसर्गाच्या कुशीत वाढलेल्या त्या हुशार मुलाच्या उत्तरांनी प्रभावित होऊन राजा त्याच्या झोपडीत गेला. मुलाच्या वृद्ध आईने, “राजाची मर्जी म्हणजे आळवावरचे पाणी, त्याचा काडीचा भरवसा नसतो,” असा सावधगिरीचा सल्ला दिला; तरीही पालखीत बसवण्याचे स्वप्न दाखवून तो गुराखी मुलगा आईची परवानगी घेऊन राजासोबत राजधानीत दाखल झाला.
राजाने दिलेल्या उत्तम शिक्षणामुळे तो मुलगा अल्पावधीतच प्रगल्भ झाला आणि राजाने त्याला राज्याचा मुख्य प्रधान नेमले. प्रधानपदावर पोहोचूनही त्याला पदाचा तिळमात्र गर्व चढला नाही. त्याने प्रजेसाठी विहिरी, तलाव आणि धर्मशाळा बांधल्या, व रयतेला कधीही रिकाम्या हाताने परत पाठवले नाही. परंतु, दरबारातील जुने कारभारी त्याच्या लोकप्रियतेचा हेवा करू लागले आणि तो तिजोरीतून पैसे चोरत असावा असा कांगावा करू लागले. जुन्या राजाने या कागाळ्यांकडे कधी लक्ष दिले नाही, मात्र त्याच्या मृत्यूनंतर गादीवर आलेल्या नव्या अननुभवी राजाचे कान मत्सरी कारभाऱ्यांनी भरण्यास सुरुवात केली. त्यांनी दिवंगत राजाच्या रत्नजडित तलवारीच्या चोरीचा थेट आळ त्या प्रधानावर घेतला.
तलवार जुन्या राजानेच मोडून नवीन दागिने बनवले होते हे सत्य नव्या राजाला पटले नाही, आणि त्याने संपूर्ण खजिन्याचा तातडीने हिशेब घेण्याचे फर्मान काढले. खजिन्याची मोजदाद झाली तेव्हा त्यात पै-पैचा हिशेब चोख निघाला आणि मत्सरी दरभाऱ्यांची तोंडे काळी पडली. तरीही त्यांनी प्रधानाचे घर तपासण्याचा आग्रह धरला. साध्या घरात काहीही आक्षेपार्ह न सापडल्याने अखेर एका खोलीतील भल्यामोठ्या कुलूप लावलेल्या कपाटावर सर्वांच्या नजरा खिळल्या. राजाच्या आज्ञेने ते कुलूप तोडले गेले, तेव्हा आत सोन्या-नाण्यांऐवजी केवळ एक जुनी फाटकी घोंगडी, एक लाकडी काठी आणि झिजलेला वहाणांचा जोड ठेवलेला आढळला.
राजाने संतापाने विचारले असता, प्रधानाने अत्यंत नम्रपणे उत्तर दिले, “महाराज, रानातून आलो तेव्हा माझ्याजवळ या तीनच वस्तू होत्या आणि बाकीचे सर्व वैभव राज्याचे म्हणजेच जनतेचे होते. आईने बजावून ठेवले होते की राजवैभव हे आळवावरच्या पाण्यासारखे क्षणभंगुर असते, म्हणूनच मी माझी ही खरी संपत्ती जपून ठेवली होती; मी पुन्हा रानात निघून जातो.” प्रधानाचा हा निष्कलंक प्रामाणिकपणा पाहून राजाला पश्चात्ताप झाला. त्याने कारभाऱ्यांच्या कपटी टोळीला तात्काळ दरबारातून हाकलून लावले आणि प्रधानाला सन्मानाने पदावर कायम राहण्याची विनवणी केली. प्रधानानेही लोककल्याणासाठी ते मान्य केले, आपल्या आईला राजधानीत आणून तिची सेवा सुरू ठेवली आणि संपूर्ण राज्यात पुन्हा एकदा सुशासनाची पहाट झाली.